Tác giả/Tác phẩm
Tìm kiếm
Quick Login
Lịch
Thống kê
10 Dec.2012

Mật vụ và đồng lõa trong xã hội cộng sản

Hồ sơ mật vụ Stasi thời Cộng hòa Dân chủ Đức

Một trên tám công dân CHDC Đức từng cộng tác với mật vụ nước  này

Tiếp tục loạt bài khảo cứu về kinh nghiệm xử lý di sản chủ  nghĩa cộng sản ở Trung và Đông Âu, BBC xin lược giới thiệu với bạn đọc bài  chuyên luận của Phó Giáo sư, Tiến sỹ Cynthia M. Horne, nhà nghiên cứu thuộc  Western Washington University về các khía cạnh đồng lõa, hiệu ứng niềm tin và  kinh nghiệm thanh lọc xã hội ở các chế độ hậu cộng sản.

Sau đây là nội dung bài khảo cứu:

Mức độ tin tưởng vẫn còn thấp ở các nước hậu cộng sản ở Trung và Đông Âu,  thậm chí sau hơn hai mươi năm Bức tường Berlin sụp đổ. Một số học giả và các nhà  hoạch định chính sách mô tả những hiện tượng xuống thấp tới mức bệnh hoạn về  niềm tin vào chính phủ, vào các thiết chế công quyền, vào tư pháp và Quốc hội,  cũng như vào người khác là "một cuộc khủng hoảng về mất lòng tin".

"Cảnh sát mật và mạng lưới chỉ điểm mà họ  tuyển dụng (hoặc cưỡng chế) cộng tác cố ý tạo ra sự sợ hãi và mất lòng tin rộng  rãi"

Các di sản của chủ nghĩa cộng sản bị cáo buộc là nguyên nhân gây ra ngờ vực  và bi quan về lòng tốt con người và các quan công quyền. Về bản chất, các di sản  của chủ nghĩa cộng sản gây ức chế khả năng người dân tin tưởng vào chính phủ,  cảnh sát, đồng nghiệp, truyền thông, các tổ chức dân sự của họ, như nhà thờ và  các hội đoàn.

Sự ngờ vực được chế độ cộng sản trước đây tạo ra bằng cách vừa chủ động vừa  thụ động. Đã có chiến lược được cố tình tạo ra nhằm gây ra sự mất lòng tin giữa  công dân để đảm bảo lòng trung thành trước hết với nhà nước. Mỗi quốc gia trong  khu vực Trung và Đông Âu có ‘phiên bản riêng’ của mình về cảnh sát chìm hay mật  vụ, chẳng hạn như là Stasi ở Đông Đức, Securitate ở Romania i và Komitet  Durzhavna Sigurnost ở Bulgaria. Cảnh sát mật và mạng lưới chỉ điểm mà họ tuyển  dụng (hoặc cưỡng chế) cộng tác cố ý tạo ra sự sợ hãi và mất lòng tin rộng rãi.  Ví dụ, Stasi thực hành chính sách Zersetzung hay một dạng khủng bố tinh thần gây  phá hủy, đảo lộn cuộc sống của đối tượng nào không chịu hợp tác. Sau năm 1989,  quy mô rộng lớn của các hồ sơ mật vụ và các mức độ cộng tác, đôi khi tự nguyện  và đôi khi bằng vũ lực, do thám bạn bè, đồng nghiệp, gia đình và vợ hoặc chồng  đã được tiết lộ. Tất cả điều này hậu thuẫn sự ngờ vực có lý tính được tiếp diễn  đối với chính phủ và đồng bào.

Đồng lõa

Hồ sơ mật vụ Stasi thời Cộng hòa Dân chủ Đức

Các hồ sơ mật vụ của Stasi nhiều tới mức không chứa hết bằng  các bao bố

Về đồng lõa tích cực, người ta ước tính rằng ở Đông Đức, cứ tám công dân lại  có một người hợp tác hoặc làm việc cho mật vụ. Hợp tác với cảnh sát chìm tạo lập  ra 1,35 triệu hồ sơ ở Romania, các tài liệu có độ dài tương đương 15 km. Tại  Albania, 25% người dân trưởng thành làm việc bán thời gian như những chỉ điểm  cho công an mật, với 10.000 nhân viên làm việc toàn thời gian với cấp bậc quân  sự. Cộng hòa Czech có khoảng 19km hồ sơ lưu trữ. Thậm chí Bulgaria, nước có tỷ  lệ cộng tác với mật vụ tương đối thấp, chính quyền vẫn thuê từ 75.000-80.000  người dân làm chỉ điểm, cung cấp thông tin bán thời gian và từ 15.000-20.000  người làm việc toàn thời gian vào giai đoạn cuối của chế độ, bên cạnh từ  250.000-300.000 sỹ quan làm việc toàn thời gian trong suốt giai đoạn cộng sản  cầm quyền. Đây là các tỷ lệ cao nếu so với một dân số chỉ 9 triệu người vào cuối  năm 1989.

"Các chế độ độc tài Đông Âu biến tất cả xã hội  trở thành những âm mưu... Bên trong một chế độ cộng sản, mạng lưới đồng lõa chạy  như hệ thống tĩnh mạch và động mạch trong cơ thể con người"

Rosenberg

Ngay cả những người tuy không cộng tác tích cực với cảnh sát mật vẫn có thể  được coi là hoạt động thụ động và do đó là “đồng lõa.” Vaclav Havel, nhà bất  đồng chính kiến đáng kính và sau này là cựu Tổng thống Cộng hòa Czech mô tả hiện  tượng đồng lõa có hệ thống đã buộc các công dân "sống trong sự dối trá." Như  Rosenberg mô tả trong bài báo “Ngoại giao” nổi tiếng của bà từ năm 1995:

“Các chế độ độc tài Đông Âu biến tất cả xã hội trở thành những âm mưu. Hầu  như tất cả mọi người đều là nạn nhân của chủ nghĩa cộng sản khi phải sống theo  nó, hầu như tất cả mọi người đều tham gia vào việc đàn áp. Bên trong một chế độ  cộng sản, mạng lưới đồng lõa chạy như hệ thống tĩnh mạch và động mạch trong cơ  thể con người ... Sự đồng lõa của họ được che dấu, ngay cả bởi bản thân họ, bởi  thực tế rằng tất cả các công dân bình thường đều cư xử theo cùng một cách."

Các tiết lộ về phạm vi và chiều sâu sự đồng lõa với cảnh sát chìm, an ninh  hay mật vụ cộng sản đã làm suy yếu lòng tin trong xã hội. Ngoài ra, việc nhiều  người trong số các đối tượng từng nắm các vị trí quyền lực dưới chế độ cộng sản  vẫn còn tại vị sau đó đã là một nhân tố có vai trò rất tiêu cực trong việc làm  cho người dân củng cố niềm tin vào chính thể mới thời hậu cộng sản.

Thanh lọc

Hồ sơ mật vụ

Một hồ sơ thư tín mật vụ ở Liên Xô dưới thời  Stalin

Giải quyết những di sản gây mất lòng tin trong xã hội và nhà nước vẫn còn là  một mối quan tâm cấp bách đối với các chính phủ hậu cộng sản ở Trung và Đông Âu.  Nhiều nước trong khu vực đã chuyển đổi sang các hệ thống pháp luật khác nhau  thời hậu cộng sản để xử lý các hành vi sai trái trong quá khứ. Một trong những  hình thức phổ biến về chuyển giao tư pháp ở khu vực này là thanh lọc.

Thanh lọc ở khu vực Trung và Đông Âu là một tập hợp các quy tắc rà soát các  vị trí việc làm của quan chức, cán bộ trong một số lĩnh vực nhất định, được  thiết kế để cấm các quan chức cộng sản và các cựu cộng tác viên với mật vụ hay  công an mật trước kia, nắm các chức vụ cao ở các cơ quan công quyền, công cộng,  hoặc đôi khi là các chức vụ có thể gây ảnh hưởng và tác động tới niềm tin trong  xã hội nói chung. Về mặt biểu tượng, đây cũng có nghĩa là việc làm sạch về mặt  đạo đức hay thanh tẩy các "tội lỗi" của chủ nghĩa cộng sản.

Điểm then chốt và trung tâm của thanh lọc là niềm tin rằng các cá nhân hay  đối tượng từng phục vụ hoặc hợp tác với mật vụ, hoặc từng nắm giữ các vị trí  quyền lực trong chế độ cộng sản, về mặt đạo đức đã bị nhiễm độc và không xứng  đáng với các chức vụ được công chúng đặt niềm tin theo chế độ dân chủ mới.

Vojtech Cepl, tác giả của hiến pháp Czech và thẩm phán được bổ nhiệm của Tòa  án Hiến pháp của Cộng hòa Czech, cho rằng thanh lọc là một loại hình hy sinh còn  có tính nghi lễ nằm khôi phục trật tự xã hội, với vai trò quan trọng trong việc  chuyển đổi "văn hóa đạo đức của công dân ở Đông Âu. Từ quan điểm này, thanh lọc  không chỉ tạo hiệu ứng cụ thể làm thay đổi hệ thống quan liêu bằng cách rà soát  các văn phòng công lập, bán công lập và các vị trí chức vụ, mà nó còn có chức  năng thanh tẩy đạo đức mang tính biểu tượng.

Biện pháp

Một số quốc gia như Cộng hòa Czech đã ban hành chính sách thanh lọc sớm và  rộng rãi, còn một vài nước khác như Albania đã trì hoãn và hạn chế thanh  lọc.

"Về mặt biểu tượng, thanh lọc cũng có nghĩa là  việc làm sạch về mặt đạo đức hay thanh tẩy các "tội lỗi" của chủ nghĩa cộng  sản"

Chính sách thanh lọc có thể nhắm vào nhiều loại vị trí, chức vụ khác nhau, từ  các cơ quan cấp cao của chính quyền như quốc hội, nội các chính phủ hay ngành tư  pháp, cho tới các vị trí chính trị cấp trung cao như như thị trưởng, lãnh đạo  cấp khu vực, cho tới các tổ chức quốc doanh hay của nhà nước như lãnh đạo, quản  lý ngân hàng hoặc lãnh đạo các công ty lớn, tới các nhà báo ở các cơ quan phát  thanh truyền hình hoặc truyền thông, cho đến các cá nhân, đối tượng làm việc ở  các vị trí gây lòng tin của công chúng như các học giả, giáo viên trung học,  lãnh đạo công đoàn và các giáo sĩ hoặc các nhà lãnh đạo tôn giáo.

Không quốc gia nào trong số này biến luật thanh lọc thành những sự trừng phạt  nghiêm trọng, không có án phạt tù hoặc các vụ xét xử hành vi có tội nào.

Tuy nhiên, trừng phạt có thể thuộc một trong hai dạng thức, thứ nhất là ngăn  cản đối tượng vào một vị trí lao động từ 5-10 năm, tùy thuộc vào quốc gia  và/hoặc thứ hai chỉ đơn giản là có thông báo chính thức về việc người đó từng  đồng lõa, một hình thức lộ diện, nhắm vào liêm sỉ. Luật thanh lọc ở các nơi có  điểm chung là soi tỏ để công chúng thấy trước sự chuyển động, tham gia của các  đối tượng từng đồng lõa, cộng tác với mật vụ, an ninh của chế độ cũ vào các vị  trí quyền lực hoặc tạo niềm tin của công chúng trong thể chế mới.

Các thông tin được sử dụng trong quá trình thanh lọc thường bắt nguồn từ các  hồ sơ của cảnh sát mật. Nếu một cá nhân có một hồ sơ hoặc tên tuổi của mình xuất  hiện trên các biên bản, hồ sơ trong các cuộc họp, gặp gỡ với mật vụ, an ninh,  anh ta có thể được cho là phạm tội hợp tác, đồng lõa.

Thông tin về việc mà bạn từng là một cộng tác viên của mật vụ, an ninh cộng  sản được công bố chính thức trên báo chí và trên mạng Internet, và thường dẫn  đến các "cuộc săn đuổi" như là các vụ cáo buộc. Hoặc thông tin có thể được công  bố chính thức hơn trong một danh mục công cộng được các cơ quan chịu trách nhiệm  giám sát hồ sơ loan bố, như trường hợp Viện Tưởng niệm Quốc gia tại Ba Lan hoặc  Hội đồng Quốc gia Nghiên cứu Tàng thư An ninh, Mật vụ ở Romania.

Có nhiều vấn đề về tính chính xác của các thông tin hồ sơ. Tính xác thực của  thông tin trong các hồ sơ an ninh, mật vụ nổi tiếng là có các vấn đề, và nhiều  hồ sơ đã được lọc ra và tiêu hủy sớm từ đầu quá trình chuyển đổi chế độ. Ngoài  ra, danh sách cung cấp thông tin thường không xác định mức độ tham gia của đối  tượng, do đó có thể có những sai lầm trong việc quy tội cho một số đối tượng thụ  động tham gia hoặc thuộc bên thứ ba. Hệ quả là, việc công bố thông tin này có  thể bị chỉ trích là gây ra chia rẽ trong xã hội, và có thể trở nên lợi bất cập  hại.

Hồ sơ

Cảnh sát Trung Quốc

Trung Quốc hiện là một trong các quốc gia có số lượng mật vụ và  cộng tác viên khó xác định

Công bố hồ sơ về làm mật vụ hoặc hợp với an ninh chìm đã tác động đến nhiều  các cá nhân nắm các vị trí cao cấp trong chính phủ, trong các cơ quan công cộng  và các tổ chức xã hội, cũng như với những người bất đồng chính kiến, các học giả  và các nhà báo. Các tiết lộ rằng các lãnh đạo đương chức từng cộng tác với mật  vụ cộng sản đã lật bày các vụ bê bối chính trị. Ví dụ, cựu Tổng thống Bulgaria  Georgi Purvanov bị tiết lộ từng là một cộng tác viên. Cựu Tổng thống Ba Lan,  Aleksander Kwaśniewski, cũng bị cáo buộc là sỹ quan mật vụ "Alek". Hay Péter  Medgyessy, cựu Thủ tướng Hungary, bị tiết lộ là một sĩ quan đặc vụ dưới mật danh  D-209.

"Những hồ sơ này có chứa thông tin lưu trữ về  những gì người khác thông tin cho chế độ về bạn, bao gồm những tiết lộ về sự  phản bội của bạn bởi các ông chủ, các đồng nghiệp, hàng xóm, và đôi khi bởi  người thân và vợ hoặc chồng"

Ở một số nước, danh sách các cộng tác viên cộng sản tiếp tục bao gồm nhiều cá  nhân làm việc trong tất cả các vị trí, tầng bậc của ngành tư pháp, nghị viện, và  nội các. Vào năm 2012, Ủy ban Hồ sơ của Bulgaria tiết lộ rằng khoảng 40% viên  chức Bộ Ngoại giao đương chức, bao gồm nhiều đại sứ cấp cao, từng là các cộng  tác viên của mật vụ cộng sản, điều đã khơi mào một vụ bê bối chính trị. Sau năm  1989, khoảng 1.600 cựu sỹ quan an ninh Securitate vẫn tiếp tục đảm nhiệm các  chức vụ quan trọng trong các cơ quan tình báo của Romania. Việc các cựu cựu sĩ  quan mật vụ cộng sản và các cộng tác viên an ninh chế độ cũ tiếp tục nắm các vị  trí quyền lực chính trị và kinh tế làm nảy sinh các vấn đề tham nhũng và làm  quyền chính trị và đặc biệt tạo cảm giác bất công xã hội đối với quá trình  chuyển đổi thể chế, luật pháp.

Một số nhà lãnh đạo bất đồng cũng bị cáo buộc là cộng tác viên, điều làm bôi  nhọ hình ảnh và câu chuyện về vai trò của họ trong cuộc thay đổi chế độ và trong  cuộc Cách mạng Nhung. Bản thân nhà lãnh đạo phong trào Công đoàn Đoàn kết và cựu  Tổng thống Ba Lan, Lech Wałęsa đã nhiều lần bị cáo buộc hợp tác với cảnh sát  mật, và một hồ sơ về ông đã được công bố để chứng tỏ rằng ông từng là cộng tác  viên hoặc đặc tình “Bolek.” Ông Walesa lúc đầu phủ nhận rằng hồ sơ này có thể  tồn tại, sau đó ông phản bác rằng hồ sơ chứa đựng thông tin sai lệch, và sau  cùng tuyên bố ông đã "chơi một trò chơi" với cảnh sát mật và không bao giờ thực  sự cung cấp cho họ bất kỳ thông tin nào.

Tương tự như vậy, Marian Jurczyk, một lãnh đạo của Công đoàn Đoàn kết trong  cuộc biểu tình ở Szczecin vào năm 1980, đã được tiết lộ là một nhân viên mật vụ  thời kỳ cộng sản, mặc dù sau đó ông đã được một tòa án cấp thấp miễn tội. Tuy  nhiên, sự đồng lõa của các nhà lãnh đạo Công đoàn Đoàn kết hàng đầu với cảnh sát  mật đã đe dọa làm hỏng hình ảnh mạnh mẽ và anh hùng về những người bất đồng  chính kiến nói chung ở Đông Âu.

'Gây sốc'

Fidel và Giáo Hoàng

Cựu chủ tịch Cuba Fidel Castro (trái) được cho là người dành  nhiều 'công sức' cho thiết lập chế độ mật vụ ở Cuba

Tiết lộ về sự đồng lõa của các tổ chức xã hội cũng tạo ra phân cực xã hội.  Việc đồng lõa giữa các giáo sĩ công giáo Ba Lan đã gây sốc cho đất nước đông đảo  giáo dân Công giáo này. Những tiết lộ này làm suy yếu niềm tin vào Giáo hội, một  tổ chức sống sót dưới chế độ cộng sản và cung cấp một diễn đàn công dân có tính  chất thay thế.

Đầu năm 2012, Ủy ban Hồ sơ của Bulgaria tiết lộ rằng 75% các nhà lãnh đạo tôn  giáo hàng đầu của Hội Đồng Chính Thống Giáo cao cấp (Orthodox Holy Synod) ngày  nay từng làm các cộng tác viên với mật vụ. Niềm tin của các công dân vào nhà thờ  ngay lập tức đã giảm xuống. Do giáo hội ở cả hai quốc gia trước đó từng được xếp  hạng cao về độ tin cậy, việc tiết lộ hồ sơ đã gây ra một hiệu ứng tiêu cực mà  không hề làm tăng cường sự tin tưởng trong xã hội.

Việc truy cập hồ sơ còn là một con dao hai lưỡi. Ở nhiều nước trong khu vực,  nhưng không phải là tất cả, luật về truy cập hồ sơ đã cho phép các công dân có  thể tra cứu nội dung hồ sơ cá nhân của họ. Những hồ sơ này có chứa thông tin lưu  trữ về những gì người khác thông tin cho chế độ về bạn, bao gồm những tiết lộ về  sự phản bội của bạn bởi các ông chủ, các đồng nghiệp, hàng xóm, và đôi khi bởi  người thân và vợ hoặc chồng.

Lòng tin giữa các cá nhân hoặc niềm tin vào người khác hiện vẫn còn rất thấp  trong khu vực, so với các quốc gia hậu độc tài khác.

Đổi mới

"Hiệu quả của luật thanh lọc và truy cập hồ sơ  vẫn còn là một câu hỏi mở. Điều rõ ràng là di sản của sự mất lòng tin vào các  chính phủ và đồng bào vẫn tiếp tục có tác động tiêu cực đến xã hội và công việc  quản trị nó"

Hơn 20 năm sau khi chương trình thanh lọc đầu tiên bắt đầu vào năm 1991 ở  Czechoslovakia, các nước trong khu vực Trung và Đông Âu tiếp tục chuyển sang các  chính sách thanh lọc để giải quyết các vấn đề hiện hữu của họ về tham nhũng,  lòng tin và dân chủ hóa. Năm 2008, Albania ban bố ‘Đạo luật Bàn tay sạch’, trong  một cố gắng để thúc đẩy những nỗ lực về thanh lọc chưa hoàn thiện ở nước này.  Năm 2012 cả Romania và Moldova đã thông qua luật thanh lọc mới. Hungary ban hành  luật thanh lọc giới hạn ban đầu vào năm 1994, nhưng vào năm 2012, nước này kêu  gọi đổi mới luật thanh lọc và quy định công khai về truy cập hồ sơ cá nhân, một  nội dung trước đó bị ngăn cản.

Còn các công bố của Ủy ban Hồ sơ của Bulgaria năm 2011-2012 về lịch sử và  hành vi đồng lõa, hợp tác với mật vụ trong chế độ cộng sản cũ ở một số đối tượng  trong các giới truyền thông, học giả, nghị sỹ quốc hội và có thể cả ở một số nhà  "triệu phú khả tín," cho chúng ta thấy rằng quá trình thanh lọc dưới dạng thức  tiết lộ, công bố hồ sơ tiếp tục tồn tại và vận hành.

Nói tóm lại, hiệu quả của luật thanh lọc và truy cập hồ sơ vẫn còn là một câu  hỏi mở. Điều rõ ràng là di sản của sự mất lòng tin vào các chính phủ và đồng bào  của các công dân vẫn tiếp tục có tác động tiêu cực đến xã hội và công việc quản  trị nó.

Tác giả, Tiến sỹ Cynthia M. Horne là Phó Giáo sư tại Khoa Khoa học Chính  trị, Đại học Western Washington, giảng dạy và nghiên cứu các lĩnh vực từ kinh tế  chính trị quốc tế cho tới chuyển đổi thể chế, đặc biệt về thanh lọc như là một  hình thức chuyển đổi và đảm bảo công lý ở các quốc gia hậu cộng sản ở Trung và  Đông Âu.

Viết nhận xét
  Tên gọi [Đăng ký]
  Mật khẩu (Khách không cần mật khẩu)
  Địa chỉ web
  Email
OpenID Hình vui