Tác giả/Tác phẩm
Tìm kiếm
Quick Login
Lịch
Thống kê
8 Dec.2012
VỀ CHỨC DANH ''VIỆN SĨ'' CỦA

GS PHAN HUY LÊ


Trương Nhân Tuấn

pvd.net 7.12.12


Nhiều  người mới đây cho rằng GS Phan Huy Lê mạo danh là “Viện sĩ Hàn lâm” sau khi GS  được « Académie des Inscriptions et  Belles-Lettres » phong làm «
Membre  Correspondant étranger » ngày 27-5-2011.
GS  Phan Huy Lê có “mạo danh” hay không?
Bài  viết này không nhằm tranh luận mà chỉ mạo muội đưa ra quan điểm của mình về cách  dịch các danh từ học thuật nước ngoài, nhất là danh vị « Membre  Correspondant étranger » của GS Phan Huy Lê.
« Académie »  tiếng Pháp, lấy hứng từ « jardin Akadêmos – vườn Akadêmos », là nơi mà Platon giảng dạy ; chữ nguyên bắt nguồn từ Latin  « Academia », Grec « Akadêmia » (tự điển Grand Larousse  Universel).« Académie » như vậy là « danh từ riêng », là « tên » của khuôn  viên mà Platon đã dạy học ở đó, phải  viết « Hoa ».
« Académie »  được Pháp sử dụng để đặt tên cho « l’Académie française », thành lập  năm 1635, là một định chế văn hóa Pháp, tập hợp một nhóm học giả uyên bác về các  ngành văn học, nghệ thuật, triết học...  Hiện thời « L’Académie  française » trực thuộc « Institude de France », Pháp quốc Học Viện.  « L’Institude de France » bao gồm các viện học thuật khác như « l’Académie  des inscriptions et belles-lettres »,  « l’Académie  des sciences » (1666), « l’Académie  des beaux-arts » và « l’Académie des sciences morales et  politiques ».
Pháp  quốc Học viện như vậy là nơi tụ tập thành phần tinh hoa Pháp, có thể đại diện  cho văn hóa và văn minh Pháp.
Không  biết từ khi nào, do ai, « L’Académie française » được dịch sang tiếng Hán-Việt  là « Pháp quốc Hàn lâm viện », còn gọi là « viện Hàn lâm Pháp ». « Hàn lâm »  nghĩa nguyên tiếng Hán là « rừng bút », trong khi TQ  dịch là « Pháp quốc Học thuật viện ».
Cách  dịch của VN theo lối « tương ứng », một danh từ riêng (khu vườn Akadêmos ) tương ứng với một danh từ riêng (viện Hàn lâm), một định chế  học thuật VN với một định chế học thuật Pháp. Viện Hàn Lâm của VN được  lập năm 1086 vào thời vua Lý Nhân Tông và Mạc Hiển Tích là vị Hàn Lâm Học Sĩ đầu  tiên.
Trên tinh thần này thành  viên của « l’Académie  Française », tức « Académicien », được gọi là « Hàn lâm Học  sĩ ».

Cách  dịch của TQ theo lối « chuyển nghĩa », « l’Académie Française » là nơi tụ hợp  các học giả uyên bác trong các ngành văn hóa nghệ thuật, được dịch thành « Pháp  quốc học thuật viện ». Không cần tìm hiểu nước  này dịch đúng nước kia dịch sai, mà quan trọng là bên nào « hiểu » đúng nhứt ý  nghĩa nguyên thủy « Académie ».
« Académie » là một danh  từ riêng, là một cái tên, thì làm sao dịch được ? Ta thấy VN dịch như thế không  xa với nghĩa nguyên và mục tiêu của « Académie ». Viện Hàn Lâm là nơi tụ tập của  « tinh hoa », những người « học cao hiểu rộng » của VN, thì đó cũng là ý nghĩa  của « Académie française ».
Về  tên thành viên, ta thấy cách dịch của TQ không « đẹp » bằng cách dịch của VN. TQ  gọi là « Viện sĩ Pháp quốc Học thuật viện », trong khi VN gọi là «Hàn lâm Học  sĩ ».
Tuy nhiên, từ  « Académie » ở Pháp được sử dụng một cách rất phổ thông trong đại chúng. Ở cấp  quốc gia đã đành, ở cấp tỉnh, huyện, thập chí làng xã, tư nhân… ở đâu cũng đều  có thể sử dụng từ này để đặt cho cơ sở hoạt động của mình. Ta có thể gặp  « Académie de danse – Khiêu vũ Học viện », « Académie de la musique – Âm nhạc  học viện » trong các khu phố địa phương. Vì thế cách dịch của VN sẽ gặp khó khăn  nếu nơi nào cũng đưa một cách máy móc « Hàn lâm » vào.
Vì  vậy, thiển nghĩ cần đặt một « qui ước ». Ở đây, nếu là « Académie » trong  « l’Académie  Française » thì mới được dịch là « Hàn lâm ». Académie trong các nơi khác thì  nên dịch là « viện » hay « học viện ».
GS  Phan Huy Lê được phong làm « Membre  Correspondant étranger » của « Académie des  Inscriptions et Belles-Lettres ». Như vậy nên gọi GS PH Lê thế nào cho  chỉnh ?
« Académie des  Inscriptions et Belles-Lettres », được tự điển Bách khoa VN dịch là   « Viện Hàn lâm các Văn khắc và Mỹ văn », trực thuộc « Institude  de France – Pháp quốc Học viện ». Viện này do 4 Hàn lâm Học sĩ (Académicien)  điều hành, còn gọi là « Petite Académie », tức « Tiểu Hàn lâm ».
Ta có thể gọi thành viên  của Viện này là Hàn lâm Học sĩ ?
Câu trả lời là « được »,  vì các thành viên của viện này, cũng như thành viên các viện khác trực thuộc  Pháp quốc Học viện đều được gọi là « académicien ».
Tuy vậy, có sự phân biệt  hết sức ý nhị về tư cách thành viên « Hàn lâm Học sĩ » thuộc « Académie  Française » và các thành viên thuộc 4 Viện còn lại. Để phân biệt, tôi cho rằng  ta có thể đặt « Hàn lâm Thái Học sĩ » cho thành viên của Viện Hàn lâm và « Hàn  lâm Thiếu Học sĩ » cho thành viên của « tiểu » Hàn lâm (Académie des  Inscriptions et Belles-Lettres).
Vấn đề phức tạp hơn,  « Académie des Inscriptions et Belles-Lettres », ngoài 50 thành  viên chính thức người Pháp gọi là « Académicien – Hàn lâm Học sĩ », thì còn có  40 các thành viên associés  étrangers, 50 thành viên correspondants français và 50 thành viên correspondants  étrangers.
Những  người này có thể gọi là « Hàn lâm Học sĩ » không ?
Từ « Membre  associé étranger » có thể dịch là « thành viên hợp tác nước ngoài ». Theo phần  giải thích về « membre » của Viện, các thành viên « associés » được tuyển chọn  từ các nhân vật thuộc các Viện tương đương của nước ngoài. Do đó tư cách thành  viên « associé – hợp tác » được xem như tương đương với thành viên chính thức  « académicien ».
Tôi  mạo muội dịch « thành viên hợp tác nước ngoài » là « Hàn lâm Ngoại quốc Hợp (hay  hiệp) Học sĩ », gọi tắc « Hàn lâm Hiệp Học sĩ ».
Còn « membre  Correspondant étranger » thì dịch như thế nào ?
Trong  nước dịch là « thành viên thông tấn nước ngoài ». Tôi thấy rằng dịch chữ  « correspondant » thành « thông tấn » trong trường hợp này không  ổn.
Từ  « correspondant » có nguồn từ « correspondre », ngoài ý nghĩa thư tín, liên lạc,  còn có nghĩa khác là « tương ứng ».
Ta  thấy « étude par  correspondance » thì dịch là « học hàm thụ », tại sao « membre correspondant »  thì dịch là « thành viên thông tấn » ?
Theo  tôi, « correspondant étranger » có thể dịch thành « thông tấn nước ngoài » cho  trường hợp báo chí. Tư cách thành viên báo chí « correspondant étranger » ngoài  tư cách « nhà báo » ngang hàng với tư cách các nhà báo khác ở trụ sở chính của  hãng thông tấn, thành viên này còn có tư cách « đại diện » của hãng thông tấn.  Do đó « thành viên thông tấn » có « tư cách » cao hơn nhà báo thông  thường.
Trong  trường hợp thành viên « Correspondant étranger » của « Académie des  Inscriptions et Belles-Lettres », muốn dịch chính xác ta phải hiểu tư cách và  nhiệm vụ của thành viên này là như thế nào đối với Viện.
Thành viên « Correspondant  étranger » được Viện định nghĩa như sau :
« Quant  aux correspondants, ils assurent un rôle de relais de l’information scientifique  auprès de l’Académie et participent à sa vie et à ses travaux ; choisis par les  académiciens, ils constituent un vivier de personnalités de premier plan parmi  lesquelles l’Académie a pris l’habitude de recruter souvent ses nouveaux  membres. »
Tạm dịch : Về thành viên  « correspondant »,  những người này phụ trách công việc truyền tải các thông tin khoa học của Viện  đồng thời dự phần vào đời sống cũng như các công trình của Viện. Thành viên này  được các Hàn lâm Học sĩ tuyển chọn. Tập hợp người này tạo thành một nơi dự trữ  người tinh hoa mà Viện Hàn lâm có thói quen tuyển chọn thành  viên.
Như  vậy thành viên này có tư chất « tương ứng » với Hàn lâm Học sĩ. Hàn lâm Học sĩ  được tuyển chọn đa số là từ những thành viên này. Họ cũng dự phần vào « đời  sống » của Viện, tức một thành phần bất khả phân của Viện. Ngoài ra họ còn góp  phần thực hiện những công trình nghiên cứu của Viện.
Theo  Pháp-Việt Tân tự điển của Thanh Nghị, thành viên « correspondant »  của các hiệp hội bác học (société savante) thì gọi là « danh thành  viên ».
Tôi  mạo muội đặt là : « Hàn lâm Ngoại quốc Danh Học sĩ », gọi tắt « Hàn lâm Danh Học  sĩ ».
Gọi  « Viện sĩ Thông tấn » là không đủ nghĩa.
Vì  vậy tôi cho rằng GS Phan Huy Lê không « mạo nhận » danh nghĩa « viện sĩ » của ai  hết. Phẩm chất và tài năng của GS PH Lê đã hội đủ tiêu chuẩn, do đó được các Hàn  lâm Học sĩ thuộc Viện Hàn lâm Pháp tuyển chọn. Chưa thấy ai đặt nghi vấn về việc  này.
Chức  danh của GS Phan Huy Lê tại « Viện Hàn lâm Văn khắc và Mỹ văn » là « Hàn lâm  Danh Học sĩ ».
T.N.T.
(  Blog Trương Nhân Tuấn )
Viết nhận xét
  Tên gọi [Đăng ký]
  Mật khẩu (Khách không cần mật khẩu)
  Địa chỉ web
  Email
OpenID Hình vui