Tác giả/Tác phẩm
Tìm kiếm
Quick Login
Lịch
Thống kê
30 Nov.2012

PHÊ BÌNH TRẺ: TỒN TẠI

HAY  KHÔNG TỒN TẠI

  
PHÊ BÌNH TRẺ: TỒN TẠI HAY KHÔNG TỒN  TẠI
Hoàng Đăng  Khoa

Điểm danh lực  lượng

NNB blog 29.11.12

Nhiều người tỏ ra bi quan cho cái gọi là đội ngũ phê  bình trẻ đương đại khi đưa ra các phản mỹ từ như "khủng hoảng", "vắng bóng",  "thiếu và yếu"… Tôi thì lại đủ lạc quan để nói rằng, văn đàn Việt Nam đang hiện  diện một lực lượng tác giả phê bình trẻ khá - đông - và - mạnh. Đó là những  Phùng Gia Thế, Đoàn Cầm Thi, Cao Việt Dũng, Trần Ngọc Hiếu, Hoài Nam, Đoàn Ánh  Dương, Trần Thiện Khanh, Đoàn Minh Tâm, Phan Tuấn Anh, Nhã Thuyên, Phạm Xuân  Thạch, Trần Tố Loan, Nguyễn Văn Thuấn, Nguyễn Mạnh Tiến, Lê Thiếu Nhơn, Hoàng  Thụy Anh, Nguyễn Anh Dân, Mai Anh Tuấn, Thái Phan Vàng Anh, Miên Di,… Họ là  những tiến sĩ, nghiên cứu sinh, thạc sĩ trẻ, đang thực hành các vai trò như dịch  giả, nghiên cứu viên, giảng viên, phóng viên, biên tập viên, sáng tác ở các viện  nghiên cứu, các trường đại học, các tòa soạn lớn. Bằng cảm thức đương đại, họ  dấn thân vào đời sống văn học đa nguyên, tìm gặp và giải phẫu các đối tượng mình  đặc biệt quan tâm bằng bút pháp của hứng khởi.

Phê bình trẻ có thể làm được  gì?
Đành rằng, người đọc ngày nay đủ/thừa thông minh  khi thực hành sự đọc; đành rằng cái nào văn chương thì tự tin sống, cái nào ngụy  văn chương thì èo uột chết yểu; và đành rằng tác giả phê bình trẻ cũng chỉ là  một - người - đọc - trẻ, đầy chủ quan và giới hạn; nhưng không thể vì thế mà có  thể cực đoan tuyên cáo: cái chết của phê bình trẻ. Bởi các  lẽ:

Thứ nhất, chưa bao giờ đời  sống văn thơ trẻ lại xôm trò như bây giờ. Một nữ ca sỹ có thể góp mặt dễ như  chơi trong làng tiểu thuyết khi viết tự truyện gây shock. Rồi thơ nói bộ, thơ  nói toạc, thơ nói tục chửi thề, thơ nghĩ sao viết nấy, thơ thích viết thế nào  viết thế ấy, thơ không cần chữ, thơ không cần nghĩa… bùng phát dưới những mỹ  danh, tân danh như tân hình thức, hậu hiện đại, nữ quyền luận, ngôn ngữ cơ thể,  dòng chữ, duy ngữ, vụt hiện, tự động, con âm, thị giác, sắp đặt, trình diễn…  hừng hực [nhiều khi nhân danh] cách tân, tuyên chiến [với cái cũ, với "trung  tâm", với chính trị]. Trước ma trận này, chắc hẳn một bộ phận người đọc hoang  mang, khó phân biệt vàng-thau, vàng thật-giả kim, văn học-ngụy văn học, khó nhận  diện đâu là tác giả có ý thức cách tân nghiêm túc, đâu là kẻ liều lĩnh, phá  bỉnh, thừa cơ ăn theo. Đây là lúc đòi hỏi phê bình trẻ nhập cuộc, chí ít là cũng  nhằm rung chuông, bật đèn vàng đối với những người viết nào thừa thắng xông lên  cùng hiệu ứng nhất thời của những trò lố PR, coi thường độc  giả.

Thứ hai, văn thơ trẻ Việt  đang nỗ lực thay lớp áo đã cũ/chật của mình bằng cách vừa phát huy nội lực, vịn  vào mạch nguồn truyền thống, vừa cởi mở tiếp biến các giá trị văn học mới trong  một "thế giới phẳng". Trên hành trình tìm tòi, thể nghiệm, bước đầu, trong một  chừng mực nhất định, đã có những thành tựu kết tinh. "Cái mới, cái mở đường  thường là cái chưa phổ biến, không phải ai cũng tiếp nhận dễ dàng" (Lã Nguyên).  Những khi cái thước cũ phê bình "già" đo khập khiễng những giá trị mới, dẫn đến  văn thơ trẻ bị lớn tiếng phủ định sạch trơn, thì phê bình trẻ phải vào cuộc để  bảo vệ, bênh vực, khẳng định và gọi tên những hạt giống mới, lạ, giàu hàm lượng  tính nghệ thuật, có giá trị khơi mở, có sức tạo trường ảnh hưởng của thế hệ  mình.
Chúng ta thấy rõ vai trò "hướng  đạo" của phê bình đối với tiếp nhận qua hồi âm của một bạn đọc về bài phê bình  của Nguyễn Việt Chiến: "Bài phê bình mang tính khai sáng cho những ai còn  biết ít, đọc ít về thơ cách tân, như tôi chẳng hạn. Trước, tôi cứ nghĩ thơ cách  tân là khùng khùng gàn gàn, ngông ngông, băm chặt, thia lia, tung tóe, lung tung  xoè… Bài viết này mang đến cho độc giả những hiểu biết rất hay về thơ cách tân.  Cảm ơn tác giả bài viết" [1]. Lời cảm ơn sau đây của bạn đọc  Huỳnh Văn Thống về bài giới thiệu thơ Lê Vĩnh Tài của Nguyễn Việt Chiến cũng  minh chứng thêm vai trò của phê bình trong việc đưa công chúng gần lại và mở rộng tầm nhìn với thơ, nhất là  những dạng thơ tìm tòi cách tân: "Cảm ơn nhà thơ Nguyễn Việt Chiến. Chỉ cần  một đoạn văn ngắn ấy thôi, với tôi, anh đã trở thành người dẫn đường và với Lê  Vĩnh Tài, tôi đã là người bạn… tuy vẫn còn bỡ ngỡ sơ giao" [2].  Và bản thân tôi cũng đã bất ngờ thú vị, hoàn toàn bị Trần Ngọc Hiếu thuyết phục  khi anh công phu giải phẫu "thơ hình ảnh" của Tam Lệ, thơ "chữ cái" của Từ Huy,  "thơ ngoài lời" của Dương Tường [3] (trước đó tôi cứ đinh ninh tưởng  rằng thơ phải là sự ngân rung của một trạng huống cảm xúc, được vật chất hóa  bằng những dòng ngôn từ nghệ thuật giàu nhạc điệu). Khi chưa bao giờ như bây  giờ, tính chất "đa nguyên", "giải trung tâm" về văn hóa, văn học và thẩm mĩ càng  phát triển, cộng đồng người đọc càng phân hóa sâu sắc và mãnh liệt, thì người  phê bình trẻ càng cần thiết thể hiện dứt khoát, rõ ràng, công khai chính kiến  của mình và biết cách tự bênh vực cho chính kiến đó. Bởi nói như Nguyễn Hưng  Quốc, có những thành tựu chỉ có thể nhìn ra được một khi người ta nâng tầm nhìn,  đổi góc nhìn, hướng nhìn.

Thứ ba, văn học Việt đang "lạm phát" chính bản  thân cái gọi là phê bình. Trong "cuộc sống  số" ngày nay, chỉ cần vào Google gõ tên tác phẩm được dư luận quan tâm chẳng  hạn, thì ngay lập tức, tác phẩm đó sẽ hiện ra quy tụ lăng kính phê bình dưới mọi  hình thức. Từ các bài nghiên cứu - phê bình dung lượng hoành tráng đến các bài  điểm sách, thông cáo báo chí, bài giới thiệu đến các tản mạn cảm luận cá nhân  trên các blog, c
omments. Từ các bài phê bình giàu hàm lượng  tính chuyên môn khoa học, tính biện  chứng khách quan đến các bài phê bình chỉ có  giá trị thương mại, phê bình cánh hẩu [nhờ vả, thù tạc, bốc thơm, vùi dập…]. Đối  diện với loạt bài phê bình cùng một đối tượng nhưng phân hóa dữ dội thành hai  thái cực: khen nghi ngút và phủ định sạch trơn, một bộ phận người đọc dễ bị  nhiễu, hoang mang, lạc hướng. Lúc này rất cần sự lên tiếng của những nhà phê  bình trẻ am tường lĩnh vực của mình để có  thể đưa ra sự thẩm định một cách công tâm và giàu sức thuyết phục nhất, cung cấp  một góc nhìn, hướng nhìn, một hệ lý thuyết làm quy chiếu để người đọc tham khảo  trong quá trình tiếp nhận.

.
Bắt mạch phê bình  trẻ

- Những kiểu "tuy nhiên" chiếu lệ, nghèo sức  thuyết phục. Đại loại: sáng tác trẻ "còn thiếu hơi thở thời đại", hay nói  bóng bẩy, hình tượng như Lê Vĩnh Tài thì tác giả trẻ "viết cho chính những ngõ  hẻm nhỏ của tâm hồn mình nhiều quá mà không té lên té xuống trên ngõ ngách lầy  lội PMU18 của cuộc đời này". Theo tôi, văn học đích thực trước sau vẫn tràn ra  từ thẳm sâu những cái tôi thấm đẫm đời, thấm đẫm cảm thức đương đại. Không phải  chỉ khi nào nhà văn trẻ thay nhà báo, nhà làm phim lao vào những điểm nóng như  PMU18, bô-xít Tây Nguyên, Vinasin, biển Đông, vàng bão giá… để "đại tự sự" thì  tác phẩm của họ mới mang "hơi thở thời đại", và họ mới hoàn thành "trách nhiệm  xã hội" của mình. Thân kiếp những người đàn bà nông thôn nơi truyện ngắn Nguyễn  Ngọc Tư; cơn bất an, rỗng rượi, hoang hoải, lạc loài của một bộ phận giới trẻ  thành thị trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú… chẳng lẽ lại không hôi hổi tính thời  sự? "Trách nhiệm xã hội" của nhà văn trẻ, tôi nghĩ, đơn giản chỉ là anh ta phải  viết được những tác - phẩm - tử - tế theo cách của người trẻ để khách tri âm có  thể tạm trú linh hồn đôi lúc đôi khi, thế thôi.

- Đằng nào cũng nói được. Ví dụ, tả sex  trực diện như nó vốn thế thì bảo là viết nhầy nhụa, thô thiển, tự nhiên chủ  nghĩa, phản cảm; tìm tòi cách diễn đạt hình tượng, gợi chứ không tả thì lại bảo  là viết dè dặt.

- Không chịu nhìn gần. Chẳng hạn, những  người phê bình trẻ miền Trung dường như quên một phần "trách nhiệm xã hội" của  mình là phát hiện, giới thiệu, quảng bá những sáng tác trẻ miền Trung. Hay như  một vài tác giả lại cố chứng tỏ mình cao tầm bằng cách trình ra những bài viết  dông dài, luận bàn về thứ lý thuyết khô cứng, câu sai ngữ pháp, sai logic ngữ  nghĩa, rối rắm, mù mờ, người đọc "hiểu chết liền". Có nhiều người lại định kiến,  đánh giá thấp nên không đọc, không bao quát được sáng tác của những người cùng  thế hệ trong nước.

- Bác nhưng không uyên. Người phê bình trẻ  nhiều lúc ôm đồm; họ đọc nhiều, biết rộng nhưng chưa mấy người lựa chọn cho mình  một lĩnh vực để chuyên sâu, tạo dựng được thương hiệu theo kiểu các nhà phê bình  thế hệ trước, ví dụ Trần Đăng Khoa với phê bình chân dung, Đỗ Lai Thúy với phê  bình phân tâm học…

Đã đến lúc cần có những hoạch định chiến lược để  tập hợp, quy tụ, chuyên nghiệp hóa lực lượng phê bình trẻ, tiếp lửa để họ "kiên  định" dấn thân cô đơn trong sự đọc, sự viết. Những bài viết cảm luận tản mạn, tư  duy mòn cũ, tâm thế định kiến, kiến văn lỗ mỗ, thiếu cảm thức đương đại cần được  thay thế bởi những bài phê bình trẻ giàu sức lay động, truyền cảm, soi sáng và  thức tỉnh để dần lấy lại thiện cảm của người đọc đối với cái gọi là phê bình.  Trăm nghe không bằng một thấy, một đầu sách đặc tuyển phê bình trẻ lúc này thiết  nghĩ là động thái có sức thuyết phục nhất để khẳng định cái sự đang tồn tại, nên  tồn tại của phê bình trẻ./
Viết nhận xét
  Tên gọi [Đăng ký]
  Mật khẩu (Khách không cần mật khẩu)
  Địa chỉ web
  Email
OpenID Hình vui